نهفت

راه فروبسته

مشروطیت از منظر رهیافت راه محور

محمدعلی کدیور

پایه های اصلی هر دولتی، خواه نوبنیاد یا کهن یا آمیخته، قانون نیکو و سپاه نیکو است. و بی چنان سپاهی چنین قانونی نیز نمی توان داشت (ماکیاوللی، 1366:67)

واقعۀ مشروطیت بی تردید اولین تلاش و تجربۀ جدی ایرانیان برای گذار به دموکراسی بوده است. با این حال، می توان به جرأت گفت که هیچ تلاش جدی برای به کار گرفتن مفاهیم تولید شده در ادبیات گستردۀ "گذار به دموکراسی" در فهم و تبیین بهتر مشروطیت انجام نشده است. در نوشتار حاضر سعی خواهد شد با تکیه به بخشی مهم و قابل توجهی از ادبیات دموکراتیزاسیون نگاه مجددی به تجربۀ دموکراتیزاسیون در دورۀ مشروطیت بیافکنیم.

امروز جلسۀ رونمایی کتاب گذار به دموکراسی؛ملاحظات نظری و مفهومی در دانشکده حقوق دانشگاه تهران از سوی انجمن علمی علوم سیاسی دانشجویان دانشگاه تهران برگزار شد. تقریبا تمامی زحمت برنامه بر دوش دوست بسیار عزیز و کوشایم وحید عابدینی بود، که واقعا از تلاش هایش سپاس گزارم. گزارش برنامه از سوی خبرگزاری کتاب ایران و هم چنین خبرگزاری ایسنا منتشر شده است. گزارش خبرگزاری ایسنا را می توانید از اینجا و گزارش خبرگزاری کتاب ایران را از اینجا بخوانید. البته خبر ایسنا بسیار بد تنظیم شده و در مواضعی خبرنگار محترم حتی خلاف گفته های من را منعکس کرده است. خبر خبرگزاری کتاب در مجموع به نحو مناسب تری تنظیم شده و به واقعیت جلسه بسیار نزدیک تر است.

ساموئل هانتینگتون بی تردید یکی از برجسته ترین و مناقشه برانگیزترین عالمان علم سیاست در چند دهۀ اخیر بوده است. هانتینگتون فارغ التحصیل دانشگاه ییل است و درجۀ دکترای خود را از دانشگاه هاروارد اخذ نموده است. هانتیگتون از سال 1950 تا کنون استاد گروه "حکومت" دانشگاه هاروارد در زمینۀ مطالعات بین المللی و منطقه ای بوده است. علائق اصلی او امنیت ملی، روابط نظامیان و غیرنظامیان، دموکراتیزاسیون و توسعۀ اقتصادی و سیاسی کشورهای کم توسعه، مؤلفه های فرهنگی در جهان سیاست، و هویت ملی آمریکا است.

هانتینگتون شاید یکی از محققان سرمشقی است که دغدغه های عملی را در چارچوب آکادمیک و نظری در آمیخته است. تقریباً تمام آثاری که هانتینگتون تاکنون به نگارش درآورده است به نوعی با دغدغه های منافع ملی کشورش آمریکا در ارتباط بوده است. پژوهش های او گرچه عمدتاً در مقام و تبیین و تشریح پدیدارهای سیاسی بوده اند، لیکن این تبیین همیشه به نحوی انجام شده است که بتوان از آن توصیه هایی راهبردی نیز برای سیاست مدارانِ خصوصاً آمریکایی استخراج کرد، و به نوعی راهنمایی قابل اتکا، معتبر، و علمی برای عمل سیاسی فراهم ساخت.

بر همین اساس می توان آثار هانتینگتون در چند دهه فعالیت علمی پربارش را به سه دستۀ اصلی تقسیم کرد.

اولین کتاب بنده، گذار به دموکراسی؛ ملاحظات نظری و مفهومی، تا چند روز دیگر وارد بازار می شود. این طرح جلد کتاب و این هم متن پیشگفتار کتاب است:

پیش گفتار
در رشتۀ سیاستِ تطبیقی کمتر موضوعی همچون گذار از حاکمیت های اقتدار- گرا به حکومت دموکراتیک ( دموکراتیزاسیون) مورد بررسی، ارزیابی، و توجه قرار گرفته است. با این حال و مع الاسف مباحث ، روش ها و موضوعات مورد بررسی در این پژوهش ها ی گسترده، پردامنه و تأمل برانگیز در علوم سیاسیِ کشور ما چندان انعکاسی نیافته و توجه جامعه ی دانشگاهی ما بدان بسیار ناچیز بوده است. در واقع آثار موجود درباب این موضوع در زبان فارسی حتی از عدد انگشتان یک دست نیز فراتر نمی روند. برهمین مبنا، هدف اصلی در تدوین این مجموعه برداشتن قدمی هرچند ناچیز در جهت آشنا کردن جامعۀ دانشگاهی و متخصصان علوم سیاسی کشور با پژوهش های انجام شده در این حوزه بوده است.

کتاب حاضر از هشت جستار مجزا تشکیل شده است و به خوانندگان نیز توصیه می شود این جستارها را به ترتیبی که در کتاب آمده است مطالعه کنند. در انتخاب مقالات دقت شده است که اولاً، آثار منتخب از مهم ترین و مرتبط ترین آثار موجود درباب دموکراتیزاسیون باشند، وثانیاً مجموع این مقالات تا حدودی بتواند وجوه گوناگون فرایند گذار به دموکراسی و همچنین جنبه های مختلف و بعضاً متعارض نظریه های گذاربه دموکراسی را بازتاب دهند. برهمین مبنا نه تنها وجود تعارض بین مواضع نظری برخی از این جستارها با یکدیگر چندان عجیب نیست بلکه اساساً یکی از اهداف اصلی این کتاب آن بوده است که جنبه های گوناگون و متفاوت نظریه های گذار به دموکراسی را روشن کند و تصویری واقعی و غیربسیط از پژوهش های منتشر شده در این حوزه عرضه نماید.

این متن کامل مقاله ای است که در هفته نامۀ شهروند این هفته چاپ شده است. متن چاپ شده در شهروند در سه موضع ناقص است که در متن زیر آورده شده اند.


جایگاه حسین بشیریه در علم سیاست ایران بی تردید جایگاه متمایز و ارجمندی است. در روزگاری که رخوت و سکون دست در گریبان علم سیاست در ایران اند، در ایامی که بی خاصیت کردن و گوشه نشین کردن علم سیاست برای بسیاری آرزویی دست یافتنی می نماید، و در زمانه ای که شاید دانش سیاسی چندان راهگشا و کارگشای مشکلات و مصائب تاریخی جامعۀ ایرانی ننماید، جهد و تلاش علمی دکتر حسین بشیریه، استاد علم سیاست دانشگاه تهران، تا حدود بسیاری بر همۀ این روندها و گرایش ها خط بطلان کشیده است؛ بشیریه نشان داده است که علم سیاست تا چه پایه می تواند در فهم و تبیین مشکلات سیاسی اجتماعی کشور به کار بیاید و راه حل هایی را نیز حتی به گونه ای ضمنی در آستین داشته باشد. قوت اصلی بشیریه در این زمینه آن بوده است که، در حدود دو دهه و نیم فعالیت علمی، از یک سو نظریه های اصلی در جامعه شناسی سیاسی را به دقت و صحت فهم و تقریر کرده، و از سوی دیگر با فراست و سنجیدگی آن ها را بر عرصۀ سیاست و اجتماع در ایران معاصر منطبق کرده است. بر پایۀ چنین بصیرت ها و کوشش های دانشورانه ای است که باید بشیریه را از زمرۀ معدود مردانی دانست که آبرو و اعتبار علم سیاست امروزِ ایران اند.

این مقاله بخش اول کتاب این جانب "گذار به دموکراسی؛ ملاحظات نظری و مفهومی" است که به زودی از سوی انتشارات گام نو به بازار می آید، و در شمارۀ 40 هفته نامۀ شهروند نیز چاپ شد.

آهسته و پیوسته:
علمِ سیاست و اصلاحاتِ سیاسی
ساموئل پی. هانتینگتون
ترجمۀ محمدعلی کدیور

عالمان علم سیاست می خواهند که عملی خیر انجام دهند. آن ها می خواهند دانش مربوط به زندگی سیاسی را گسترش دهند، لیکن آنها همچنین آرزومندند که دانش را برای اصلاحات سیاسی نیز به کار برند. یعنی به توسعه و ترویج "دموکراتیزاسیون" میل دارند. از نظر تاریخی علم سیاست و دموکراسی گرایش داشته اند به همراه هم و توأمان توسعه یابند. علم سیاست می تواند به گونه ای هرچند ناچیز در پیدایش دموکراسی مشارکت کند. اصلاحات سیاسی در صورتی به بیشترین توفیق دست می یابد که به صورت مرحله ای و اندک اندک، با حالت "آهسته و پیوسته" پیش رود.

اجازه دهید با اظهارنظری غیرمنتظره و حتی شاید اعجاب انگیز دربارۀ حرفۀ مان آغاز کنم، اظهار نظری که البته، نتیجۀ چهل و چهار سال مشاهدۀ عالمان سیاست در حین کار است: عالمان سیاست کمابیش و درهرحال

این مقاله در شمارۀ 39 هفته نامۀ شهروند به چاپ رسیده است.

درآمد
جنبش فتح الله گولن گرچه ممکن است در ظاهر جنبشی غیرسیاسی و بی اهمیت به نظر بیاید از جهات قابل توجهی پراهمیت و شایان توجه است. توجهی گذرا به جنبش های اسلامی حاضر در جهان اسلام و خصوصا منطقۀ پراهمیت خاورمیانه نشان می دهد که غالب جنبش های اسلامی موجود جنبش های بنیادگرا و دارای ضدیت با مدرنیته هستند. این جنبش ها عمدتاً سیاسی اند و هدف آن ها فتح دستگاه دولتی و پس از آن حاکم کردن تفسیری قشری و ضد تجدد از اسلام بر جامعه است. جنبش آموزشی فتح الله گولن اما این میان وضعیتی متفاوت دارد. جنبش گولن در درجۀ اول جنبشی غیر سیاسی است، لیکن نوع جهت گیری آن پیامد های سیاسی مهمی در پی دارد. تربیت مسلمان مدرن، دارای اخلاق اسلامی، و آموزش دیده در علم و دانش معاصر نتیجۀ فعالیت های این جنبش بوده است که لاجرم اثر گذاری سیاسی در پی خواهد داشت. جنبش گولن نوعی اخلاق اسلامی را به وجود آورده است که پایه و مایۀ آن مسألۀ آموزش است. پیروان این جنبش با مشارکت در نهادهای آموزشی به بخشی از جامعۀ مدرن ترکیه تبدیل می شوند. در واقع جنبش گولن مسلمان هایی مدرن بار می آورد که در عمل به شکل گیری جامعۀ مدرن کمک می کنند. پس یکی از وجوه اهمیت گولن آن است که برخلاف جنبش های بنیادگرا نه تنها در برابر شکل گیری جامعۀ مدرن مقاومت نمی کند بلکه به شکل گیری آن نیز کمک می کند. دومین وجه اهمیت جنبش گولن را می توان انعکاس آن در شکل گیری فرهنگ توسعه در ترکیه دانست. اخلاقی که گولن مفهوم پردازی می کند بسیار به اخلاق پروتستانی شبیه است. به عقیدۀ ماکس وبر یکی از علل مهم

این مطلب در شمارۀ 39 هفته نامۀ شهروند به چاپ رسیده است.

از بعد اندیشه ای و دانشورانه انقلاب های رنگین در اروپای شرقی و آسیای میانه خصوصا مبارزات جنبش های اتپور در صربستان، کمرا در گرجستان، پورا در اوکراین، کلکل در اوکراین، و زوبر در بلاروس تا حدودی تحت تاثیر اندیشه ها و آثار جین شارپ از نویسندگان و عالمان علم سیاست بوده است. ایده های جین شارپ محور اصلی رهیافت عمل غیرخشونت آمیز بوده و عمدتاً در کتاب سیاست غیرخشونت آمیز منعکس شده است. در نوشتار حاضر سعی خواهد شد مروری فارغ از هر گونه ارزش داوری بر اندیشه های شارپ و رهیافت عمل غیرخشونت آمیز صورت گرفته، و سپس انتقادات اصلی وارد بر این رهیافت از نظر بگذرد.
عمل غیرخشونت آمیز و قدرت سیاسی
طبق تعریف شارپ، عمل غیرخشونت آمیز متضمن فرایند ایجاد فشارهای سیاسی، اقتصادی، عاطفی، و اخلاقی بر گردانندگان قدرت در تعاملات تعارضی بین کنش گران جمعی است. بنیاد اندیشه های شارپ درباب عمل غیر خشونت آمیز تصور خاصی از قدرت سیاسی است. اصلی ترین عنصر قدرت سیاسی در دیدگاه شارپ اطاعت و تسلیم اتباع در برابر حکومت است. از نظر او قدرت از درون جامعه مشتق می شود. از این جهت دیدگاه "رابطه ای" او به قدرت در برابر دیدگاهی قرار دارد که فرض می گیرد که قدرت از بالا بر جامعه تحمیل می شود. بر این اساس خشونت نیست که باعث تداوم حکومت می شود بلکه عامل اصلی همکاری و اطاعت شهروندان (مبتنی بر رضایت) است. حال اگر شهروندان برای مدتی از اطاعت و همکاری دست بکشند، حکومت دیگر قادر به حکمروایی نخواهد بود. این دیدگاه کاملا در برابر دیدگاه انقلابی مارکسیستی قرار دارد که تغییر حکومت را نتیجۀ انقلابی خشونت آمیز

این مطلب ترجمه ای است از تام سورل که در شماره های 815- 816-817 در تاریخ های 1-2-3 مرداد ماه 1385 روزنامۀ شرق منتشر شده است.

هابز ، زاده وحشت

ترجمه: محمدعلى كديور

بخش اول
هابز در وست پرت كشيش نشينى از شهر مالمزبورى در ولت شاير انگلستان به دنيا آمد. مادرش از يك خانواده دهقان بود و پدرش كشيشى با تحصيلات بسيار اندك كه ظاهراً در دوران كودكى هابز پس از نزاع با يكى از كشيشان با بدنامى و رسوايى خانواده اش را رها كرده و كشيش نشين را ترك گفته بود. از آن پس عموى هابز خانواده آنها را در حمايت خود گرفت و او بود كه خرج تحصيلات دانشگاهى هابز را پرداخت. بخت با هابز يار بود كه تحصيلات محلى خوبى داشت و خيلى زود استعدادش را در زبان هاى كلاسيك نشان داد.

منتشرشده در سایت مجلۀ چشم انداز ایران:

پراگماتیزم دموکراتیک

دموکراسی از مفاهیم کانونی و مرکزی اندیشه ی سیاسی در جهان معاصر است. بخش قابل توجهی از مباحث مرتبط با فلسفه ی سیاسی جاری حول محور منازعات فکری در باب نظریات گوناگون، ارزش ها، نهادها و رفتارهای دموکراتیک سامان گرفته است. رشد نظریه های دموکراسی در قرن اخیر تا بدان پایه بوده است که اکنون دموکراسی نیز در کنار مفاهیمی چون آزادی و عدالت تبدیل به مفهومی محل منافشه شده است. شاید یکی از علل این اختلاف نظر آن باشد که نظریه پردازان دموکراسی خود در جوامع دموکراتیک می زیسته اند و به طور مستقیم یا غیر مستقیم تئوری هایشان با سیاست دموکراتیک واقعی درگیر بوده است؛ پس اختلافات عملیِ خود را به گونه ای نظری بازتاب داده اند.
پراگماتیزم دموکراتیک نیز یکی از جهت گیری های قابل اعتنای مکاتب امروز اندیشه ی سیاسی، حولِ موضوع دموکراسی را تشکیل می دهد. پراگماتیزم در تعریفی ابتدایی "فلسفه یا روشی آمریکاییست که مدعی است معنای اندیشه ها در نتایج آن ها نهفته است. پراگماتیزم بر خلاف دیگر روش های فلسفی، از جستجوی واقعیت غایی یا عالی ترین واقعیت، حقیقت سرمدی وجامع ترین نظام شناخت خودداری می کند. در عوض به آزمون درستی مفاهیم و نظریه ها از طریق بررسی نتایج آن ها می پردازد." از سوی دیگر باید خاطر نشان کرد که پراگماتیزم دموکراتیک به اندازه ی نظریاتی چون دموکراسی مشارکتی، دموکراسی رایزنانه، پلورالیسم کلاسیک و...

منتشر شده در اطلاعات سیاسی اقتصادی
سال بیستم شمارۀ سوم و چهارم-آذر و دی 1384 و
سال بیستم- شمارۀ پنجم و ششم- بهمن و اسفند 1384

زمينه‌هاي ليبراليسم و محافظه‌كاري در انديشه توماس هابز

توماس هابز (1679-1588) را پايه‌گذار فلسفه سياسي جديد خوانده‌اند. گسست‌هايي كه هابز در برخي از مهم‌ترين مباني هستي شناسانه و معرفت‌ شناسانه نظريه سياسي نسبت به فلسفه سياسي كلاسيك ايجادكرد, زمينه‌هاي مناسب براي رشد و شكل‌گيري فلسفه سياسي بسياري از متفكران بعد از خود را فراهم ساخت. جان لاك، ژان ژاك روسو، جرمي بنتام، جان استيوارت ميل، هگل و بسياري ديگر از نظريه‌پردازان حوزه فلسفه سياسي در دوران جديد، شكل‌دهي بخش قابل توجهي از ساختمان فلسفه سياسي خود را مديون زمينه‌سازي‌هاي هابز هستند. ارنست كاسيرر فيلسوف و تحليلگر تاريخ انديشه‌ها در بررسي سرگذشت انديشه سياسي در قرن هجدهم و عصر روشنگري چنين مي‌گويد: «نظريه سده هجدهم در مورد دولت و جامعه، محتواي آموزه‌هاي هابز را بندرت بدون قيد وشرط پذيرفت اما فرمي كه هابز اين محتوا را در آن ريخت، تأثيري پايدار و قوي بر جاي گذارد1». كاسيرر در جاي ديگر اشاره مي‌كند كه ارزش فلسفي آثار سياسي هابز چندان در موضوع آن‌ها نيست, بلكه بيشتر در شكل احتجاج و استدلال آن‌هاست.2در واقع اهميت اساسي انديشه هابز نه در نتيجه استدلالات او بلكه در نحوه استنتاج، مباني فكري و منطق حاكم بر گفتار اوست. در اين زمينه به طور مثال مي‌توان