نهفت

خوب، حالا بیایید فرض کنیم که مشکل تسلط دانشجویان بر زبان انگلیسی حل بشود. بالاخره ما که از ییل استاد می آوریم و فارسی هم یادشان می دهیم، یعنی نمی توانیم دانشجویان را زبان دان کنیم؟ پس به این ترتیب می توانیم یک قدم جلو برویم. حالا استاد ما می تواند سیلابس درس اش را به دانشجویان مربوطه بدهد و از آن ها انتظار داشته باشد، بتوانند متون تعیین شده را بخوانند. دانشجویان هم سیلابس ها را می گیرند و لابد خوشحال و خندان می روند درس ها را حاضر کنند که می رسند سر مشکل بعدی، یعنی اینکه این کتاب ها و مقاله ها را از کجا بیاورند...

در حقیقت یکی از مشکلات جدی که ما در زمینۀ آموزش دانش سیاسی در ایران داریم ضعف کتابخانه ای است. از یک سو دانشگاه ها دسترسی آنلاین به ژورنال ها ندارند و این تقریباً مساوی است با گسست کامل از جریان تولید علم و دانش در دنیا. در حقیقت، امروزه روز تمامی ژورنال ها به صورت آنلاین موجود هستند و آن چه برای استفاده از آنها لازم است، داشتن گونه ای دسترسی است که با داشتن user name و password میسر می شود که وظیفه ی دانشگاه است آن را تامین کند. و البته بدیهی است که این کار را نمی کند - چه نفت بشکه ای ده دلار باشد چه صد و ده دلار. 

این بخش مشکل البته به طرقی حل شدنی است، مثلا برخی از دوستان آن سوی آب های شان کمک می گیرند که در آکادمی های غربی مشغول تحصیل اند و از آن ها می خواهند مقالات مورد نیازشان را تامین کنند (مثل خود بنده در زمان تحصیل در کارشناسی ارشد) یا اینکه چنان که شنیده ام کلک هایی سوار می کنند سایت هار هک می کنند و اینطوری مقالات را به چنگ می آورند.

اما این تنها نیمی از مشکل است. بخش دیگر مشکل بازمی گردد به کتاب ها و کتاب خانه های ما که در این زمینه بسیار ضعیف اند. طبیعتا شما هر موضوعی که برای تحقیق انتخاب کنید بخشی از منابع مورد نیازتان در قالب کتب هستند و این کتاب ها هم به احتمال بسیار زیاد در ایران یافت نمی شوند. برای حل این مشکل هم البته می توان کارهایی کرد. مثلا کتابخانه دفتر مطالعات وزارت خارجه که در نیاوران است مجموعا کتاب های خوبی دارد و بسیار می تواند به دانشجویان علوم سیاسی در ایران کمک کند. هم چنین آمازون هم در ایران شعبه ای دایر کرده و برخی کتاب ها را می توان از آن خرید ولی بدیهی است هزینۀ خرید منابعی که مثلا برای نوشتن یک پایان نامه ی دکتری لازم است چقدر بالا می شود و چنین راهی چندان مقرون به صرفه نخواهد بود. به علاوه فکر می کنم کتابخانه ی وزارت خارجه هم آثار مورد نیاز در تمامی حوزه ها را پوشش ندهد و مثلا دانشجویی که بخواهد روی حوزه ای از اندیشۀ سیاسی کار بکند جدا برای انجام یک پژوهش قابل قبول در ایران دچار مشکل بشود. اینگونه است که مشکل دسترسی به منابع از جمله کتاب و مقاله در زمینه ی تحصیل علم سیاست در ایران مشکلی کاملا جدی است و تا وضع بر این منوال است تحصیلات تکمیلی علوم سیاسی در ایران معنای چندانی نخواهند داشت.

فکر کردم چند پست آینده را از نگاهی انتقادی دربارۀ آموزش علوم سیاسی در ایران بنویسم، و چند نکته را که  به ذهنم می آیند با خوانندگان در میان بگذارم.

فرض کنید، اساتید دانشگاه ییل یا پرینستون در رشتۀ علوم سیاسی به ناگاه جای شان را با اساتید گروه علوم سیاسی دانشگاه تهران عوض کنند و به طرفة العینی زبان فارسی هم بیاموزند. خب دوستانی که اندکی دست بر آتش دارند می دانند که بنابر فرض رخ دادن چنین واقعه ای تحول عظیمی در آموزش علوم سیاسی ما حاصل خواهد شد، مجموعه ای از استادان زبده و کارکشته که احاطه ای مثال زدنی بر علم سیاست معاصر دارند و خودشان هم بعضاً نظریه پردازند به میدان آموزش و تحقیق دانش سیاسی می آیند.

اما اوضاع آنقدرها هم که در نظر اول به چشم می آید باب میل نخواهد بود. فکر می کنید، اولین مشکلی که بروز خواهد کرد چیست؟ شایداولین مشکل عدم تسلط دانشجویان به زبان انگلیسی باشد. یعنی احتمالا اتفاقی که می افتد این طوری است که این استادان محترم می آیند و برنامه ی درسی را تنظیم می کنند؛ بر اساس موضوع درس ها منابع اصلی را مشخص می کنند و از آنجا که غالب این متون به فارسی برگردانده نشده اند، و هر روز هم منابع جدیدی به بازار می آیند، چاره ای ندارند که منابع انگلیسی معرفی کنند، به نحوی که برای هر درس هر دانشجو باید هر هفته بین صد تا سیصد صفحه متن علوم سیاسی به زبان انگلیسی بخواند و تا آن جا که من به یاد دارم در بین دانشجویان تحصیلات تکمیلی علوم سیاسی معدود بودند کسانی که بتوانند چنین کاری انجام بدهند. در حقیقت مشکل تسلط به زبان انگلیسی از مشکلات اصلی امروز آموزش دانش سیاسی در کشور است، مشکلی که به نحوی باید برای آن تدبیری اندیشید، مثلا توجه جدی تری به زبان انگلیسی در برنامه ی درسی بشود. به جای این همه واحد مزخرف و بی معنی که در برنامه درسی دوره ی کارشناسی گنجانده شده بد نیست واحد های بیشتر به آموزش زبان انگلیسی اختصاص داده شود و دانشجویان ملزم شوند برای گذراندن واحدهای مصوب زبان انگلیسی شان را تقویت کنند. در میان دانشگاه های کشور جالب آن جاست، که دانشگاه امام صادق در این زمینه عملکرد بهتری داشته و با اجباری کردن آموختن دو سه زبان خارجی در برنامه ی درسی اش توانسته وضعیت نسبت بهتری از نظر تسلط بر زبان در میان دانشجویان اش ایجاد کند.

البته چنان که واضح است، این تنها یک تمهید مقدماتی برای بهتر کردن وضعیت آموزش دانش سیاسی در کشور می تواند باشد، و به سخن دیگر شرط لازم است و به هیچ وجه شرط کافی نیست.

نامه ای را که برای اش نوشته بودم، مرور کردم و غلط ها را تصحیح کردم. اسمش را گوگل کردم. از سایت دانشگاه کلمبیا، گروه علوم سیاسی ایمیل اش را پیدا کردم، و نامه را فرستادم. امروز صبح که میل باکس ام را چک می کردم دیدم، که ظاهراً ایمیل اش مشکل داشته و نامه نرسیده. گفتم شاید آدرس را اشتباه نوشتم. دوباره گوگل اش کردم و ای میل را مجددا فرستادم. باز هم نشد. این بار رفتم وب را بگردم، ببینم ایمیل دیگری پیدا می شود یا نه. توی همان صفحۀ اولی که گوگل آورده بود را نگاه می کردم، که چشمم خورد به خبری که می گفت چارلز تیلی استاد برجسته ی جامعه شناسی و علوم سیاسی روز بیست و نه  ماه اپریل درگذشته است.

تیلی را احتمالا بچه های جامعه شناسی و علوم سیاسی ایران بخاطر کتابی که سی سال پیش دربارۀ انقلاب نوشت می شناسند، کتابی که به فارسی هم ترجمه نشده است. البته فکر می کنم یکی دو کتاب دیگرش ترجمه شده باشد. تیلی بعدا آثار بسیار مهم دیگری هم تحریر کرد که نه از طرف اساتید و نه از طرف دانشجویان ایرانی چندان شناخته نشدند. در حقیقت تیلی یکی از مهم ترین جامعه شناسان سیاسی و عالمان سیاست روزگار ما بود. در زمان زندگی اش حدود پنجاه کتاب و ششصد مقاله نوشت، که بسیاری از آن ها جزو آثار مرجع شدند. چارلز تیلی نه تنها متفکری بود که دستی در نظریه پردازی داشت، بلکه به نوعی می توان او را یک نظریه پرداز مؤسس نیز دانست. در حقیقت نظریاتی که تیلی درباب سیاست تعارضی (contentious politics) مطرح کرد، حوزۀ نو و تازه ای را در مطالعات علم سیاست و جامعه شناسی سیاسی گشود.

خواندن خبر درگذشت اش امروز و به این شکل غیرمنتظره برای ام تا حدودی عجیب بود، نمی دانم واقعا باید از خودم و خودمان انتظار داشته باشیم که در جریان این طور اخبار قرار داشته باشیم یا نه. دست کم انتظار داشتم این خبر را پیش از این در یکی از این ستون های کنار صفحه های اندیشه روزنامه های مان خوانده بودم. به هر تقدیر، من به عنوان یکی از خوانندهای آثارش و برگیرنده ی بعضی از ایده های جالب و جذابش یادش را گرامی می دارم.

همان ابتدای ترم اول بود که متوجه شدم تصویری که اینجا از ساموئل هانتینگتون وجود دارد، و تصویری که ما دانشجویان و مرتبطان علوم سیاسی در ایران از او داریم تا حدودی بسیاری متفاوت با یکدیگر اند. تا آنجایی که من هنگام حضور در رشتۀ علوم سیاسی دانشگاه تهران دریافته بودم هانتینگتون در ایران تقریباً یکی از مشهورترین یا شاید مشهورترین عالمان سیاست در دنیای معاصر است. الان هر چقدر فکر می کنم از عالمان برجستۀ سیاست در دنیای معاصر کسی به نظرم نمی آید که به اندازۀ هانتینگتون در جامعۀ دانش سیاسی ایران شهرت داشته باشد. مرتبطان دانش سیاسی در ایران عموماً او را دارای جایگاه متمایز و ممتازی در علم سیاست می دانند و تا حدودی نیز به دیدۀ تحسین و ستایش در او می نگرند.

با این وجود، در آمریکا گرچه ساموئل هانتینگتون، استاد دانشگاه هاروارد، دارای جایگاه علمی بالا و مورد قبولی است، اما نگاه انتقادی نسبت به او نیز بسیار جدی است، و مخالفان و منقدان سرسختی نیز در جامعۀ علمی آمریکا دارد. این نگاه انتقادی در مجموع و بیش از هر چیز به دو عامل اصلی تر در کارنامۀ علمی وی بازمی گردد. اولین مسأله ...

می گویند که سفر برای سرزنده کردن روح و روان و تمدد اعصاب خوب است. یعنی قرار است سفر که می روی در بازگشت با نیرو و انگیزۀ مضاعف زندگی از سر بگیری. برای من اما ظاهراً اینطور نیست ــ لااقل در سفرهای اینجایی. یک دو روز پیش از سفر کیف ام کوک است و حال و احوال میزان. اما امان از یک دو روز پیش از بازگشت و البته پس از آن. فضا هم چین قدری دلگیر می شود و دل و دماغی باقی نیست. تازه باید برگردی و حال از کف رفته را برگردانی سر جایش.