نهفت

این متن کامل مقاله ای است که در هفته نامۀ شهروند این هفته چاپ شده است. متن چاپ شده در شهروند در سه موضع ناقص است که در متن زیر آورده شده اند.


جایگاه حسین بشیریه در علم سیاست ایران بی تردید جایگاه متمایز و ارجمندی است. در روزگاری که رخوت و سکون دست در گریبان علم سیاست در ایران اند، در ایامی که بی خاصیت کردن و گوشه نشین کردن علم سیاست برای بسیاری آرزویی دست یافتنی می نماید، و در زمانه ای که شاید دانش سیاسی چندان راهگشا و کارگشای مشکلات و مصائب تاریخی جامعۀ ایرانی ننماید، جهد و تلاش علمی دکتر حسین بشیریه، استاد علم سیاست دانشگاه تهران، تا حدود بسیاری بر همۀ این روندها و گرایش ها خط بطلان کشیده است؛ بشیریه نشان داده است که علم سیاست تا چه پایه می تواند در فهم و تبیین مشکلات سیاسی اجتماعی کشور به کار بیاید و راه حل هایی را نیز حتی به گونه ای ضمنی در آستین داشته باشد. قوت اصلی بشیریه در این زمینه آن بوده است که، در حدود دو دهه و نیم فعالیت علمی، از یک سو نظریه های اصلی در جامعه شناسی سیاسی را به دقت و صحت فهم و تقریر کرده، و از سوی دیگر با فراست و سنجیدگی آن ها را بر عرصۀ سیاست و اجتماع در ایران معاصر منطبق کرده است. بر پایۀ چنین بصیرت ها و کوشش های دانشورانه ای است که باید بشیریه را از زمرۀ معدود مردانی دانست که آبرو و اعتبار علم سیاست امروزِ ایران اند.

این مقاله بخش اول کتاب این جانب "گذار به دموکراسی؛ ملاحظات نظری و مفهومی" است که به زودی از سوی انتشارات گام نو به بازار می آید، و در شمارۀ 40 هفته نامۀ شهروند نیز چاپ شد.

آهسته و پیوسته:
علمِ سیاست و اصلاحاتِ سیاسی
ساموئل پی. هانتینگتون
ترجمۀ محمدعلی کدیور

عالمان علم سیاست می خواهند که عملی خیر انجام دهند. آن ها می خواهند دانش مربوط به زندگی سیاسی را گسترش دهند، لیکن آنها همچنین آرزومندند که دانش را برای اصلاحات سیاسی نیز به کار برند. یعنی به توسعه و ترویج "دموکراتیزاسیون" میل دارند. از نظر تاریخی علم سیاست و دموکراسی گرایش داشته اند به همراه هم و توأمان توسعه یابند. علم سیاست می تواند به گونه ای هرچند ناچیز در پیدایش دموکراسی مشارکت کند. اصلاحات سیاسی در صورتی به بیشترین توفیق دست می یابد که به صورت مرحله ای و اندک اندک، با حالت "آهسته و پیوسته" پیش رود.

اجازه دهید با اظهارنظری غیرمنتظره و حتی شاید اعجاب انگیز دربارۀ حرفۀ مان آغاز کنم، اظهار نظری که البته، نتیجۀ چهل و چهار سال مشاهدۀ عالمان سیاست در حین کار است: عالمان سیاست کمابیش و درهرحال

این مقاله در شمارۀ 39 هفته نامۀ شهروند به چاپ رسیده است.

درآمد
جنبش فتح الله گولن گرچه ممکن است در ظاهر جنبشی غیرسیاسی و بی اهمیت به نظر بیاید از جهات قابل توجهی پراهمیت و شایان توجه است. توجهی گذرا به جنبش های اسلامی حاضر در جهان اسلام و خصوصا منطقۀ پراهمیت خاورمیانه نشان می دهد که غالب جنبش های اسلامی موجود جنبش های بنیادگرا و دارای ضدیت با مدرنیته هستند. این جنبش ها عمدتاً سیاسی اند و هدف آن ها فتح دستگاه دولتی و پس از آن حاکم کردن تفسیری قشری و ضد تجدد از اسلام بر جامعه است. جنبش آموزشی فتح الله گولن اما این میان وضعیتی متفاوت دارد. جنبش گولن در درجۀ اول جنبشی غیر سیاسی است، لیکن نوع جهت گیری آن پیامد های سیاسی مهمی در پی دارد. تربیت مسلمان مدرن، دارای اخلاق اسلامی، و آموزش دیده در علم و دانش معاصر نتیجۀ فعالیت های این جنبش بوده است که لاجرم اثر گذاری سیاسی در پی خواهد داشت. جنبش گولن نوعی اخلاق اسلامی را به وجود آورده است که پایه و مایۀ آن مسألۀ آموزش است. پیروان این جنبش با مشارکت در نهادهای آموزشی به بخشی از جامعۀ مدرن ترکیه تبدیل می شوند. در واقع جنبش گولن مسلمان هایی مدرن بار می آورد که در عمل به شکل گیری جامعۀ مدرن کمک می کنند. پس یکی از وجوه اهمیت گولن آن است که برخلاف جنبش های بنیادگرا نه تنها در برابر شکل گیری جامعۀ مدرن مقاومت نمی کند بلکه به شکل گیری آن نیز کمک می کند. دومین وجه اهمیت جنبش گولن را می توان انعکاس آن در شکل گیری فرهنگ توسعه در ترکیه دانست. اخلاقی که گولن مفهوم پردازی می کند بسیار به اخلاق پروتستانی شبیه است. به عقیدۀ ماکس وبر یکی از علل مهم

این مطلب در شمارۀ 39 هفته نامۀ شهروند به چاپ رسیده است.

از بعد اندیشه ای و دانشورانه انقلاب های رنگین در اروپای شرقی و آسیای میانه خصوصا مبارزات جنبش های اتپور در صربستان، کمرا در گرجستان، پورا در اوکراین، کلکل در اوکراین، و زوبر در بلاروس تا حدودی تحت تاثیر اندیشه ها و آثار جین شارپ از نویسندگان و عالمان علم سیاست بوده است. ایده های جین شارپ محور اصلی رهیافت عمل غیرخشونت آمیز بوده و عمدتاً در کتاب سیاست غیرخشونت آمیز منعکس شده است. در نوشتار حاضر سعی خواهد شد مروری فارغ از هر گونه ارزش داوری بر اندیشه های شارپ و رهیافت عمل غیرخشونت آمیز صورت گرفته، و سپس انتقادات اصلی وارد بر این رهیافت از نظر بگذرد.
عمل غیرخشونت آمیز و قدرت سیاسی
طبق تعریف شارپ، عمل غیرخشونت آمیز متضمن فرایند ایجاد فشارهای سیاسی، اقتصادی، عاطفی، و اخلاقی بر گردانندگان قدرت در تعاملات تعارضی بین کنش گران جمعی است. بنیاد اندیشه های شارپ درباب عمل غیر خشونت آمیز تصور خاصی از قدرت سیاسی است. اصلی ترین عنصر قدرت سیاسی در دیدگاه شارپ اطاعت و تسلیم اتباع در برابر حکومت است. از نظر او قدرت از درون جامعه مشتق می شود. از این جهت دیدگاه "رابطه ای" او به قدرت در برابر دیدگاهی قرار دارد که فرض می گیرد که قدرت از بالا بر جامعه تحمیل می شود. بر این اساس خشونت نیست که باعث تداوم حکومت می شود بلکه عامل اصلی همکاری و اطاعت شهروندان (مبتنی بر رضایت) است. حال اگر شهروندان برای مدتی از اطاعت و همکاری دست بکشند، حکومت دیگر قادر به حکمروایی نخواهد بود. این دیدگاه کاملا در برابر دیدگاه انقلابی مارکسیستی قرار دارد که تغییر حکومت را نتیجۀ انقلابی خشونت آمیز